Psychologisch geweld: juridische gevolgen en hoe u het bewijst

Jarenlang hebt u te horen gekregen dat het ‘niet zo erg is’, dat u overdrijft of dat er zonder klappen geen misdrijf is. Dat klopt niet. Psychologisch geweld is uitdrukkelijk opgenomen in Organieke Wet 1/2004 (Ley Orgánica 1/2004) en in het Spaanse Wetboek van Strafrecht, en de gevolgen ervan kunnen even ernstig of ernstiger zijn dan die van lichamelijk geweld. Wat wel klopt, is dat het moeilijker te bewijzen is. In dit artikel leggen wij uit welke misdrijven kunnen worden gepleegd, hoe ze worden aangetoond, welke werkelijke obstakels u bij de rechtbank tegenkomt en hoe u die overwint.

Wat geldt als psychologisch geweld

Artikel 1.3 van de LO 1/2004 bepaalt dat gendergerelateerd geweld ‘elke daad van fysiek en psychologisch geweld’ omvat, inclusief bedreigingen en dwang. In de praktijk uit het zich meestal als:

• Voortdurende beledigingen, vernederingen en minachting, privé of in het openbaar.
• Controle over het geld, de telefoon, vriendschappen of de manier van kleden.
• Bedreigingen tegen u, uw kinderen, uw familie of uw huisdieren.
• Isolement van uw familie en sociale omgeving.
• Manipulatie en gaslighting: u laten twijfelen aan uw geheugen of uw verstand.
• Straffend zwijgen, emotionele chantage of dreigen met zelfmoord om te voorkomen dat u weggaat.

Welke misdrijven kunnen worden gepleegd

De misdrijven van de artikelen 153.1, 171.4, 172.2 en 173.2 gaan gepaard met ontzegging van het recht om wapens te bezitten en te dragen, en in de meeste gevallen kunnen daarnaast benaderings- en communicatieverboden worden opgelegd. Bedreiging, dwang en mishandeling worden in de bovenste helft van de strafmaat bestraft als ze worden gepleegd in het bijzijn van minderjarigen, in de gezamenlijke woning of die van het slachtoffer, of met overtreding van een rechterlijk verbod.

Stelselmatige mishandeling: het kernmisdrijf

Artikel 173.2 bestraft degene die stelselmatig fysiek of psychisch geweld uitoefent tegen zijn partner of ex-partner, los van de straffen voor elke afzonderlijke handeling. Om de stelselmatigheid vast te stellen, kijkt artikel 173.3 naar het aantal bewezen handelingen en hun onderlinge nabijheid in de tijd, ook als ze tegen verschillende slachtoffers binnen het gezin waren gericht en ook als sommige al zijn berecht.

De rechtbanken eisen geen minimumaantal incidenten: doorslaggevend is het aantonen van een permanent klimaat van overheersing en angst. Daarom is het essentieel de relatie als geheel te reconstrueren, niet alleen het laatste incident.

Lichte belediging of vernedering (art. 173.4)

Wanneer de beledigingen of vernederingen incidenteel en licht zijn, kunnen ze als licht vergrijp worden bestraft. Anders dan lichte bedreiging en lichte dwang wordt dit vergrijp alleen vervolgd als het slachtoffer aangifte doet.

Hoe psychologisch geweld wordt bewezen

Er is geen enkel bewijsmiddel dat volstaat. De kern is dat meerdere bewijsmiddelen in dezelfde richting wijzen.

1. Uw verklaring

De verklaring van het slachtoffer kan voldoende bewijs zijn voor een veroordeling als de rechtbank haar geloofwaardig acht. Het Spaanse Hooggerechtshof (Tribunal Supremo) kijkt naar het ontbreken van oneigenlijke motieven, de aannemelijkheid van het verhaal, de samenhang ervan en de bestendigheid ervan gedurende de hele procedure. Bereid haar goed voor: bij benadering de data, concrete voorbeelden, letterlijke uitspraken en hoe die u raakten.

2. Schriftelijk en digitaal bewijs

• WhatsApp-berichten, e-mails, spraakberichten en berichten op sociale media. Het beste is het apparaat zelf of een digitaal-forensisch deskundigenrapport over te leggen dat de integriteit ervan waarborgt, naast schermafbeeldingen.
• Een gedateerd dagboek, geschreven op het moment dat de feiten plaatsvonden.
• Bankafschriften als er sprake is van economische controle.

3. Getuigen

Familieleden, vrienden, collega’s of buren die beledigingen hebben meegemaakt, die uw karakterverandering hebben opgemerkt of aan wie u destijds vertelde wat er gebeurde. Lees meer in de rol van getuigen in zaken van gendergerelateerd geweld.

4. Medische en psychologische rapporten

Bezoeken aan de huisarts wegens angst, slapeloosheid of depressie, rapporten van uw psycholoog of van de gespecialiseerde diensten. Hoewel ze niet bewijzen wie de schade heeft veroorzaakt, tonen ze het bestaan en het verloop ervan aan.

5. Het forensisch-psychologische deskundigenrapport

Dit is het belangrijkste bewijsmiddel. De tweede aanvullende bepaling van de LO 1/2004 verplicht de forensische diensten tot het inrichten van eenheden voor integrale forensische beoordeling (unidades de valoración forense integral), waarin meestal forensisch artsen, psychologen en maatschappelijk werkers samenwerken. Zij kunnen beoordelen:

• Of er psychische schade is en hoe ernstig die is.
• Of die past bij het geweld dat u beschrijft.
• De situatie van de kinderen en het risico.

U kunt de rechtbank vragen dit te laten uitvoeren en, als u dat zinvol vindt, ook een deskundigenrapport van partijzijde laten opstellen door een forensisch psycholoog.

Werkelijke obstakels en hoe u ze overwint

Het zou oneerlijk zijn te zeggen dat alles eenvoudig is. De meest voorkomende obstakels zijn:

• ‘Het is zijn woord tegen het mijne.’ Dit wordt overwonnen door ondersteunend bewijs op te stapelen: berichten, getuigen uit de tweede hand, medische rapporten en een deskundigenrapport.
• Het terugbrengen van de zaak tot één incident. Als alleen de laatste belediging wordt aangegeven, kan het eindigen als licht vergrijp. U moet de hele geschiedenis vertellen, zodat de stelselmatige mishandeling wordt onderzocht.
• Psychologische gevolgen die de geloofwaardigheid aantasten. Geheugenhiaten, tegenstrijdigheden in data of een onsamenhangend verhaal komen vaak voor bij getraumatiseerde mensen. Het deskundigenrapport kan dit aan de rechtbank uitleggen.
• Laat aangifte doen of teruggegaan zijn naar de dader. Dat maakt uw verhaal niet ongeldig, maar het is goed om het uit te leggen.
• Het verschoningsrecht (dispensa de no declarar). Als u zich daar op de zitting op beroept, kan de aanklager zijn belangrijkste bewijs kwijtraken. Na de LO 8/2021 sluit artikel 416 LECrim het verschoningsrecht onder meer uit als u zich als benadeelde partij hebt gevoegd of hebt gevoegd gehad, of als u hebt ingestemd met het afleggen van een verklaring nadat u over uw recht om te zwijgen was geïnformeerd.

Als u zich zorgen maakt over de gevolgen op lange termijn, kunt u de psychologische gevolgen van gendergerelateerd geweld op lange termijn lezen.

Als u de aangeklaagde bent

Beschuldigingen van psychologisch geweld vereisen ook bewijs. U hebt recht op het vermoeden van onschuld, op kennis van de concrete feiten die u worden verweten en op weerlegging van het bewijs: uw eigen volledige gesprekken overleggen (geen geselecteerde fragmenten), getuigen voorstellen, een deskundigenrapport vragen dat de methodologie van het rapport van de aanklager analyseert en algemene beschuldigingen zonder concrete feiten betwisten. Een technische verdediging vanaf de eerste verklaring voorkomt fouten die later moeilijk te herstellen zijn.

Veelgestelde vragen

Kan iemand worden veroordeeld voor psychische mishandeling zonder lichamelijk letsel?

Ja. Het Wetboek van Strafrecht bestraft stelselmatig psychisch geweld (art. 173.2), psychisch letsel (art. 153.1), bedreiging, dwang en lichte belediging of vernedering binnen de relatie. Lichamelijk letsel is niet vereist, al moeten de feiten wel worden aangetoond en, bij sommige misdrijven, de veroorzaakte psychische schade.

Hoeveel incidenten zijn nodig voor stelselmatige mishandeling?

De wet noemt geen aantal. Artikel 173.3 van het Wetboek van Strafrecht kijkt naar het aantal bewezen handelingen en hun nabijheid in de tijd, en de rechtspraak let erop of er een klimaat van overheersing en angst bestaat. Verspreide en losse incidenten zijn mogelijk niet voldoende; een voortdurende dynamiek van vernedering en controle wel.

Wat is de eenheid voor integrale forensische beoordeling?

Het is een team van de forensische diensten, waarin meestal een forensisch arts, een psycholoog en een maatschappelijk werker samenwerken, waarin de LO 1/2004 voorziet voor zaken van gendergerelateerd geweld. Het beoordeelt het slachtoffer, de minderjarigen en eventueel de verdachte, en brengt een rapport uit over de psychische schade, het verband met de feiten en het risico.

Zijn WhatsApp-berichten bruikbaar als bewijs?

Ja, maar als de andere partij de echtheid ervan betwist, zijn schermafbeeldingen mogelijk niet voldoende. Het is raadzaam de telefoon te bewaren, geen gesprekken te wissen en zo nodig een digitaal-forensisch deskundigenrapport over te leggen of de berichten te laten vergelijken door de griffier (Letrado de la Administración de Justicia). Volledige berichten, met context, hebben meer bewijskracht dan losse fragmenten.

Psychologisch geweld bewijzen vraagt vanaf het begin om een strategie. Als u deze situatie meemaakt of met een beschuldiging wordt geconfronteerd, kunt u onze pagina’s raadplegen over de verdediging van vrouwelijke slachtoffers, de verdediging van mannen tegen wie aangifte is gedaan en het snelrecht bij gendergerelateerd geweld, of ons bellen op 607 449 491, 24 uur per dag bereikbaar.