Geslachtswijziging en de Spaanse wet op gendergerelateerd geweld

Sinds de inwerkingtreding van Wet 4/2023 van 28 februari kan iedere Spaanse burger ouder dan 16 jaar de vermelding van zijn of haar geslacht in de registers laten wijzigen zonder medische verklaringen. Dit heeft in de rechtbanken tot een terugkerende vraag geleid: wat gebeurt er met de wet op gendergerelateerd geweld als de man tegen wie aangifte is gedaan, die wordt onderzocht of die is veroordeeld, als vrouw in de burgerlijke stand (Registro Civil) komt te staan? Het antwoord hangt vooral af van één factor: wanneer de feiten plaatsvonden ten opzichte van de inschrijving. We leggen het uit aan de hand van de wettekst, de bekende rechterlijke uitspraken en de twee perspectieven die op het spel staan.

Wat de wet precies zegt

Artikel 46 van Wet 4/2023 regelt de gevolgen van de wijziging in de registers. De leden 1 en 3 zijn doorslaggevend:

• Art. 46.1: de beslissing tot wijziging “heeft constitutieve werking vanaf de inschrijving ervan in de burgerlijke stand”. Met andere woorden: zij heeft gevolgen vanaf dat moment, niet met terugwerkende kracht.
• Art. 46.3: “De wijziging van de vermelding van het geslacht in de registers en, in voorkomend geval, de naamswijziging laten het rechtsregime onverlet dat vóór de inschrijving van de wijziging op de persoon van toepassing was voor de toepassing van Organieke Wet 1/2004 van 28 december inzake maatregelen voor integrale bescherming tegen gendergerelateerd geweld”.

Daarnaast beperkt artikel 46.4 de positieve-actiemaatregelen voor vrouwen tot situaties die na de wijziging zijn ontstaan, en staat artikel 47 toe de wijziging terug te draaien zodra zes maanden na de inschrijving zijn verstreken.

Onthoud dat OW 1/2004 van toepassing is op geweld dat mannen plegen tegen vrouwen die hun partner zijn of zijn geweest, en dat het Spaanse Wetboek van Strafrecht (Código Penal, CP) bepaalde gedragingen specifiek bestraft wanneer het slachtoffer de “echtgenote of vrouw” is die met de dader verbonden is (art. 153.1, 171.4 en 172.2). Daarom heeft het geregistreerde geslacht van dader en slachtoffer strafrechtelijke en procesrechtelijke gevolgen.

De mogelijke scenario’s

1. Feiten vóór de wijziging in de registers

Dit is het duidelijkste geval. De Tweede Kamer (strafkamer) van het Hooggerechtshof heeft in haar arrest 517/2026 van 22 juli beslist over een cassatieberoep van een man die was veroordeeld voor een misdrijf van artikel 153.1 CP tegen zijn ex-partner, gepleegd in april 2022. Na het vonnis in eerste aanleg, en terwijl de rechtsmiddelen liepen, verkreeg de veroordeelde de wijziging in de registers (juni 2023) en voerde hij aan dat hij niet langer kon worden veroordeeld wegens gendergerelateerd geweld. Het Hooggerechtshof verwierp dat argument: de geslachtswijziging heeft geen terugwerkende kracht op feiten die zijn gepleegd toen de dader wettelijk een man was, en kan evenmin worden gebruikt om de veroordeling te neutraliseren wanneer zij wetsontduiking vormt.

2. Lopende procedures

Als de wijziging plaatsvindt tijdens het gerechtelijk vooronderzoek of vóór de zitting, maar de feiten van eerder datum zijn, geeft artikel 46.3 aan dat het regime van OW 1/2004 van toepassing moet blijven. In de praktijk zijn er bevoegdheidsvragen gerezen: in juli 2026 heeft de provinciale rechtbank (Audiencia Provincial) van Zaragoza, volgens berichten, de verwijzing door een gespecialiseerde rechtbank naar een gewone rechtbank na de geslachtswijziging van de verdachte ongedaan gemaakt en opdracht gegeven te onderzoeken of die wijziging wetsontduiking kon vormen. Als u de verdachte bent en de feiten die u worden verweten niet waar zijn, lees dan ook hoe u uw onschuld bewijst bij een valse aangifte.

3. Feiten na de wijziging

Hier is het debat nog open. Als de verdachte op het moment van de feiten al als vrouw in de burgerlijke stand staat, leidt een letterlijke toepassing van de wet ertoe dat er formeel geen sprake is van gendergerelateerd geweld. Zo oordeelde de provinciale rechtbank van Sevilla in april 2025, volgens berichten, in een zaak van mishandeling na de wijziging, die werd doorverwezen naar een gewone onderzoeksrechtbank.

Dat betekent geen straffeloosheid. De feiten blijven strafbaar als huiselijk geweld (art. 173.2 CP), al veranderen sommige straffen en de instantie die het onderzoek leidt:

• Mishandeling of psychische schade valt dan niet meer onder artikel 153.1 (gevangenisstraf van 6 maanden tot 1 jaar) maar onder 153.2 (gevangenisstraf van 3 maanden tot 1 jaar).
• Lichte bedreigingen en lichte dwang zonder wapens worden bestraft als lichte misdrijven (art. 171.7 en 172.3), met lagere straffen.
• Stelselmatige mishandeling (art. 173.2) en belaging (art. 172 ter.2) worden op dezelfde manier bestraft, omdat die bepalingen alle personen binnen de familiekring beschermen.

Bovendien kan de aanklager aanvoeren dat de wijziging in de registers juist is gedaan om de wet te ontlopen, wat het Burgerlijk Wetboek wetsontduiking (fraude de ley) noemt (art. 6.4): handelingen die onder dekking van een regel worden verricht om een verboden resultaat te bereiken, verhinderen niet dat de regel wordt toegepast die men probeerde te ontlopen. Maar de wetsontduiking moet in elk afzonderlijk geval worden bewezen; zij wordt niet vermoed.

Het perspectief van het slachtoffer

Als u slachtoffer bent en uw agressor zijn geregistreerde geslacht heeft gewijzigd, is het goed om het volgende te weten:

• Voor de feiten vóór de wijziging behoudt u de bescherming van OW 1/2004, met inbegrip van de reeds uitgevaardigde beschermingsbevelen. Het niet naleven daarvan blijft een misdrijf van overtreding (art. 468.2 CP).
• Als de procedure naar een gewone rechtbank wordt verwezen, kan uw advocaat tegen die verwijzing in beroep gaan en zich beroepen op artikel 46.3 en, in voorkomend geval, op wetsontduiking.
• Voor latere feiten blijft het beschermingsbevel (orden de protección) van artikel 544 ter van het Wetboek van Strafvordering (Ley de Enjuiciamiento Criminal, LECrim) beschikbaar, omdat het alle slachtoffers van huiselijk geweld van artikel 173.2 CP beschermt.
• Verzamel bewijs van de tijdlijn: de datum van de feiten, van de aangifte en van de inschrijving in de registers.

Het perspectief van de verdachte

Als u een transpersoon bent die wordt onderzocht of beschuldigd:

• De wijziging in de registers is een recht dat wordt erkend door Wet 4/2023, waarvoor geen medische verklaringen of behandelingen nodig zijn (art. 44.3). Het uitoefenen van dat recht is op zichzelf geen aanwijzing van wetsontduiking.
• Voor feiten vóór de wijziging moet u ervan uitgaan dat het regime van OW 1/2004 wordt toegepast: het Hooggerechtshof heeft het tegenovergestelde argument al verworpen.
• Voor latere feiten kan uw advocaat de toepassing van het algemene regime van huiselijk geweld bepleiten op grond van artikel 46.1, en zich verzetten tegen een beschuldiging van wetsontduiking die niet op concreet bewijs steunt.
• U hebt het recht om tijdens de procedure te worden behandeld overeenkomstig uw geregistreerde identiteit, met dezelfde procesrechtelijke waarborgen als iedere andere verdachte.

In elk geval staat het vermoeden van onschuld ten aanzien van de feiten los van deze kwestie: de wijziging in de registers heeft alleen invloed op de juridische kwalificatie en op de bevoegdheid, niet op de vraag of de feiten al dan niet bewezen zijn. U kunt ook onze gids raadplegen over de verschillen tussen gendergerelateerd geweld en huiselijk geweld.

Andere gevallen

Artikel 46.3 verwijst naar het regime dat van toepassing is “op de persoon”, zonder onderscheid te maken tussen dader en slachtoffer. Daarom behoudt een vrouw die slachtoffer is van gendergerelateerd geweld en later haar geregistreerde geslacht wijzigt, voor de eerdere feiten de bescherming waarop zij recht had. Bovendien behoudt wie volgens artikel 46.4 van vrouwelijk naar mannelijk wijzigt, de verworven vermogensrechten die voortvloeien uit positieve-actiemaatregelen. Voor feiten na de wijziging zijn er, voor zover wij weten, nog geen uitspraken van het Hooggerechtshof.

Veelgestelde vragen

Kan een pleger van geweld aan een veroordeling ontkomen door van geslacht te veranderen?

Niet voor feiten vóór de wijziging. Artikel 46.3 van Wet 4/2023 handhaaft het regime van OW 1/2004 dat vóór de inschrijving gold, en het Hooggerechtshof heeft in arrest 517/2026 van 22 juli bevestigd dat de wijziging in de registers geen terugwerkende kracht heeft op die veroordelingen.

Wat gebeurt er als de feiten na de wijziging in de registers plaatsvinden?

Formeel worden de feiten, als de persoon al als vrouw geregistreerd staat, behandeld als huiselijk geweld en niet als gendergerelateerd geweld, wat de bevoegde rechtbank en sommige straffen verandert. Als wordt aangetoond dat de wijziging is gedaan om de wet te ontlopen, kan wetsontduiking worden vastgesteld (art. 6.4 van het Burgerlijk Wetboek) en kan het regime worden toegepast dat men wilde vermijden.

Blijft het contactverbod na de geslachtswijziging van kracht?

Ja. De maatregelen die voor eerdere feiten zijn opgelegd, blijven van kracht, en het niet naleven ervan is een misdrijf van overtreding van artikel 468.2 van het Wetboek van Strafrecht. Bovendien beschermt het beschermingsbevel van artikel 544 ter LECrim ieder slachtoffer van huiselijk geweld, zodat het ook voor latere feiten kan worden aangevraagd.

Is een wijziging van het geregistreerde geslacht op zichzelf een aanwijzing van wetsontduiking?

Nee. Het is een recht dat wordt erkend door Wet 4/2023, en de overgrote meerderheid van de wijzigingen heeft niets met strafprocedures te maken. Wetsontduiking moet in elk geval worden aangetoond met concrete elementen, zoals de korte tijd tussen de wijziging en de aangifte of verklaringen waaruit de bedoeling blijkt om OW 1/2004 te ontlopen.

Dit is een rechtsgebied in ontwikkeling, waarin de data en de documenten bijna alles bepalen. Als u slachtoffer of verdachte bent in een procedure die wordt beïnvloed door een wijziging van het geregistreerde geslacht, kunnen wij uw zaak analyseren. Raadpleeg onze pagina’s over verdediging bij huiselijk geweld, verdediging van vrouwelijke slachtoffers of overtreding van het contactverbod, of bel ons op 607 449 491, 24 uur per dag bereikbaar.