Symbolisch geweld: hoe media en cultuur ongelijkheid in stand houden

Er zijn vormen van geweld die zichtbare sporen achterlaten en andere die in stilte werken: in de grap waar iedereen om lacht, in de reclame die de vrouw terugbrengt tot een lichaam of in de vraag waarom zij ‘niet eerder is weggegaan’. Die laatste vorm van geweld heet symbolisch geweld en, hoewel er geen aangifte van wordt gedaan bij een rechtbank, bepaalt het hoe wij gendergerelateerd geweld zien, hoe slachtoffers reageren en soms hoe hun verklaringen worden beoordeeld. Wij leggen uit wat het is, waar het begrip vandaan komt en waarom het in de praktijk belangrijk is.

Wat is symbolisch geweld

Het begrip werd ontwikkeld door de Franse socioloog Pierre Bourdieu. Hij gebruikte het al in zijn werk over het onderwijssysteem in de jaren zeventig en paste het toe op de verhoudingen tussen de seksen in zijn boek La domination masculine (De mannelijke dominantie, 1998). Voor Bourdieu is symbolisch geweld een zachte en onzichtbare vorm van overheersing die wordt uitgeoefend via communicatie, taal en de categorieën waarmee wij de wereld denken, zodat zowel wie overheerst als wie wordt overheerst die hiërarchie uiteindelijk als iets natuurlijks ervaart.

Het meest kenmerkende aspect is precies dat: het wordt niet als geweld ervaren. Het presenteert zich als traditie, humor, gezond verstand of ‘zo gaat dat nu eenmaal’. Daarom is het zo effectief en zo moeilijk te bestrijden.

Verschil met andere vormen van geweld

• Fysiek, psychologisch, seksueel of economisch geweld wordt door een concreet persoon tegen een ander uitgeoefend en kan een misdrijf zijn.
• Symbolisch geweld is diffuus en collectief: het zit in discours, beelden en sociale normen. Er is geen aanwijsbare dader en er bestaat op zichzelf geen strafrechtelijke reactie op.

Toch zijn beide met elkaar verbonden. De stereotypen die jaloezie, controle of het idee dat de vrouw zich moet opofferen voor het gezin normaal maken, zijn de voedingsbodem voor gedrag dat wel strafbaar is.

Voorbeelden uit het dagelijks leven

In de reclame

• Advertenties die het vrouwenlichaam als blikvanger gebruiken zonder enig verband met het product.
• Campagnes voor speelgoed of schoonmaakmiddelen die starre rollen per geslacht toewijzen.

In de media

• Koppen die een femicide voorstellen als ‘passiemoord’ of ‘familiedrama’.
• Nieuwsberichten die de kleding, het liefdesleven of het alcoholgebruik van het slachtoffer benadrukken, waardoor de verantwoordelijkheid van de dader naar de achtergrond verschuift.
• Een sensatiebeluste of sensationele behandeling van beelden.

In cultuur en entertainment

• Liedjes, series of films die jaloezie en controle voorstellen als bewijs van liefde.
• Humor die aangiftes belachelijk maakt of seksueel geweld bagatelliseert.
• Inhoud op sociale media die het idee verspreidt dat de meeste aangiftes vals zijn, zonder cijfers die dat ondersteunen.

In de alledaagse taal

• Uitdrukkingen als ‘ze zal wel iets gedaan hebben’ of ‘dat is iets tussen hen tweeën’.
• Het slachtoffer de schuld geven: ‘waarom is ze niet weggegaan?’, ‘waarom heeft ze zo lang gewacht met aangifte doen?’.

Wat de wet zegt

De LO 1/2004 wijdt een deel van Titel I aan bewustwording en preventie in reclame en media:

• Artikel 10: beschouwt reclame die het beeld van de vrouw op vernederende of discriminerende wijze gebruikt als onrechtmatig, overeenkomstig de Algemene Reclamewet.
• Artikel 12: geeft de Regeringsdelegatie (Delegación del Gobierno), de regionale gelijkheidsinstanties, het Openbaar Ministerie en de verenigingen voor de verdediging van vrouwen het recht om bij de rechter de stopzetting van die reclame te vorderen.
• Artikelen 13 en 14: verplichten de overheid erop toe te zien dat de media de ongelijkheid niet bevorderen, stimuleren zelfregulering en eisen dat berichtgeving over geweld tegen vrouwen de waardigheid van de slachtoffers en hun kinderen respecteert, met bijzondere zorg voor het beeldmateriaal.

Andere regels vullen deze bescherming aan:

• De Algemene Reclamewet 34/1988 (Ley 34/1988, General de Publicidad, art. 3.a) verklaart advertenties onrechtmatig die vrouwen op vernederende wijze voorstellen, hun lichaam als louter object gebruiken of hun beeld associëren met stereotiep gedrag dat bijdraagt aan het ontstaan van de vormen van geweld uit de LO 1/2004 en de LO 10/2022.
• De Algemene Wet op de Audiovisuele Communicatie 13/2022 (Ley 13/2022, General de Comunicación Audiovisual, art. 6) eist dat audiovisuele communicatie een gelijkwaardig beeld overbrengt en geen situaties bevordert die aanzetten tot seksueel of gendergerelateerd geweld.
• Het Verdrag van Istanbul van de Raad van Europa, door Spanje geratificeerd, verplicht de staten vooroordelen en praktijken die op stereotiepe rollen zijn gebaseerd uit te bannen (art. 12) en moedigt de media en de technologiesector aan zelfreguleringsnormen aan te nemen (art. 17).

Waarom het belangrijk is voor preventie

Gendergerelateerd geweld begint zelden met een klap. Het begint meestal met controlerend gedrag dat het slachtoffer en haar omgeving als normaal zien omdat de cultuur het zo heeft voorgesteld: de telefoon controleren ‘uit liefde’, bepalen met wie ze uit mag gaan, jaloezie die als compliment wordt ervaren. Het herkennen van die boodschappen helpt om de vroege signalen van gendergerelateerd geweld te zien voordat de situatie escaleert.

Daarom begint de LO 1/2004 bij het onderwijs (art. 4) en bij reclame en media: als de referentiekaders veranderen, neemt de maatschappelijke tolerantie voor geweld af en wordt het voor slachtoffers makkelijker om hulp te vragen.

Waarom het belangrijk is in een rechtszaak: de stereotypen

Stereotypen blijven niet op straat; ze kunnen de rechtszaal bereiken. Enkele vooropgezette ideeën die als problematisch zijn aangemerkt bij de beoordeling van het bewijs zijn:

• Verwachten dat een ‘echt slachtoffer’ onmiddellijk aangifte doet, terwijl uitstel vaak voorkomt door angst, financiële afhankelijkheid of een emotionele band.
• Wantrouwen tegenover wie de aangifte intrekt of zich met de dader verzoent, zonder rekening te houden met de cyclus van geweld.
• De geloofwaardigheid beoordelen op basis van de emotionele reactie van het slachtoffer tijdens de verklaring (huilen of niet huilen).
• Stelselmatig vermoeden dat elke aangifte tijdens een scheidingsprocedure instrumenteel is.

Het Verdrag van Istanbul en de rechtspraak van het Spaanse Hooggerechtshof (Tribunal Supremo) over rechtspreken met genderperspectief wijzen in dezelfde richting: elke zaak moet op basis van het bewijs worden beoordeeld, zonder vooroordelen in welke richting dan ook. Dat beschermt de slachtoffers, die niet in twijfel mogen worden getrokken omdat ze niet aan een ideaalbeeld voldoen, en ook de aangeklaagden, die recht hebben op het vermoeden van onschuld en op een beslissing over hun zaak die niet op generalisaties berust.

In de praktijk bestaat een goede verdediging, van het slachtoffer of van de aangeklaagde, uit het opmerken wanneer een argument op een stereotype berust en niet op bewijs, en dat aan te kaarten. Als dit aspect u interesseert, raadpleeg dan onze gids over hoe u aantoont dat u slachtoffer bent en die over hoe u zich verdedigt tegen een valse aangifte.

Wat u zelf kunt doen

• Herken en bevraag in uw omgeving de boodschappen die het slachtoffer de schuld geven of controle rechtvaardigen.
• Praat met uw kinderen over wat ze zien op sociale media, in series en in liedjes.
• Als u vernederende reclame tegenkomt, kunt u dat melden bij de gelijkheidsinstanties, die bevoegd zijn om de verwijdering ervan te vorderen.
• Als u slachtoffer bent, onthoud dan dat u in geen enkel model hoeft te passen om uw verhaal geloofwaardig te maken.

Veelgestelde vragen

Wie heeft het begrip symbolisch geweld bedacht?

De Franse socioloog Pierre Bourdieu. Hij ontwikkelde het in zijn studies over het onderwijs in de jaren zeventig en paste het toe op de verhoudingen tussen mannen en vrouwen in La domination masculine (1998). Het beschrijft een overheersing die wordt uitgeoefend via taal en voorstellingen en die zelfs door wie haar ondergaat als natuurlijk wordt ervaren.

Is symbolisch geweld strafbaar in Spanje?

Niet als zodanig. Het is een diffuse vorm van geweld, zonder concrete dader. Maar sommige uitingen ervan hebben juridische gevolgen: vernederende reclame is onrechtmatig en kan worden verwijderd, en boodschappen die tegen een concrete vrouw zijn gericht, kunnen de misdrijven belaging, belediging, vernedering of verspreiding van intieme beelden opleveren.

Wat heeft het te maken met gendergerelateerd geweld?

Symbolisch geweld maakt ongelijkheid en controlerend gedrag normaal, waardoor andere vormen van geweld makkelijker worden getolereerd of gebagatelliseerd. Daarom bevat de LO 1/2004 naast de strafrechtelijke en beschermende maatregelen ook bewustwordingsmaatregelen in het onderwijs, de reclame en de media.

Kunnen stereotypen een rechtszaak beïnvloeden?

Dat kan, als de beoordeling van het bewijs steunt op vooropgezette ideeën over hoe een slachtoffer of een verdachte zich zou moeten gedragen. De rechtspraak eist dat elke zaak op basis van het bewijs wordt beoordeeld. Een goede technische verdediging helpt argumenten die op stereotypen berusten te herkennen en te weerleggen, ongeacht de positie van degene die eronder lijdt.

Als u geweld hebt meegemaakt, of met een aangifte wordt geconfronteerd en denkt dat er met vooroordelen wordt geoordeeld, kunnen wij u helpen. Raadpleeg onze pagina’s over de verdediging van vrouwelijke slachtoffers, de verdediging van mannen tegen wie aangifte is gedaan en cybergeweld en online intimidatie, of bel ons op 607 449 491, 24 uur per dag bereikbaar.