Czym jest gaslighting i jak się przed nim chronić

Jeśli czytają Państwo ten tekst, być może od dłuższego czasu zastanawiają się Państwo, czy nie przesadzają, czy dobrze pamiętają wydarzenia albo czy „to wszystko nie dzieje się tylko w głowie”. Ta nieustanna niepewność nie jest przypadkowa: to dokładnie ten efekt, do którego dąży gaslighting. W tym artykule wyjaśniamy, czym jest, jak go rozpoznać na podstawie realnych przykładów, kiedy ma skutki karne i jak zbierać dowody, aby się chronić.

Czym jest gaslighting

Termin pochodzi ze sztuki teatralnej Gas Light (1938) i jej ekranizacji Gaslight (1944), w której mąż manipuluje gazowym oświetleniem domu, a potem zaprzecza, że cokolwiek się zmieniło, aby żona uwierzyła, że traci zmysły. W języku hiszpańskim mówi się także hacer luz de gas.

Nie chodzi o kłótnię ani jednorazową różnicę zdań. To wzorzec utrzymujący się w czasie, który ma trzy cechy:

• Zaprzeczanie rzeczywistości: sprawca zaprzecza, że powiedział lub zrobił coś, co naprawdę miało miejsce.
• Dyskredytowanie: reakcje ofiary przypisuje temu, że jest „przewrażliwiona”, „szalona”, „zbyt wrażliwa” lub „niestabilna”.
• Uzależnienie: stopniowo przekonuje ją, że tylko on zna prawdziwą wersję wydarzeń, aż ofiara przestaje ufać własnemu osądowi.

Konkretne przykłady gaslightingu

Oto sytuacje, które często powtarzają się w sprawach trafiających do naszej kancelarii:

• „Nic takiego się nie wydarzyło, zmyślasz” – o obeldze lub popchnięciu, które ofiara wyraźnie pamięta.
• Chowanie przedmiotów (kluczy, dokumentów, telefonu), a potem sugerowanie, że ofiara ma problemy z pamięcią.
• „Nikt ci nie uwierzy, wszyscy wiedzą, jaka jesteś” – aby zniechęcić ją do opowiedzenia komukolwiek, co się dzieje.
• Przeinaczanie przebiegu kłótni: w efekcie to ofiara przeprasza za coś, co zrobił on.
• Opowiadanie rodzinie lub znajomym, że ofiara „ma zszargane nerwy”, aby ją odizolować i podważyć wiarygodność wszystkiego, co mówi.
• Usuwanie wiadomości ze wspólnego telefonu i zaprzeczanie, że kiedykolwiek istniały.
• Przeplatanie pogardy z czułością, tak by ofiara wątpiła, czy problem w ogóle istnieje.

Czym różni się od manipulacji emocjonalnej w ogóle

Każdy gaslighting jest manipulacją emocjonalną, ale nie każda manipulacja emocjonalna jest gaslightingiem. Manipulacja emocjonalna obejmuje szantaż („jeśli mnie zostawisz, zrobię sobie krzywdę”), wzbudzanie poczucia winy, odgrywanie roli ofiary czy milczenie jako karę. Specyfiką gaslightingu jest to, że atakuje postrzeganie rzeczywistości: sprawcy nie chodzi tylko o to, by ofiara coś zrobiła, lecz o to, by zwątpiła w to, co widziała, słyszała lub przeżyła.

Osobom, które chcą dokładniej poznać inne formy manipulacji, polecamy nasz poradnik o tym, jak rozpoznać manipulację emocjonalną w przemocowym związku.

Czy gaslighting jest w Hiszpanii przestępstwem?

Hiszpański kodeks karny (Código Penal) nie przewiduje przestępstwa o nazwie „gaslighting”. Takie zachowanie może jednak wypełniać znamiona kilku czynów zabronionych, jeśli dochodzi do niego w związku lub byłym związku:

• Uporczywe znęcanie się (art. 173.2 CP): karze każdego, kto w sposób uporczywy stosuje przemoc fizyczną lub psychiczną wobec partnera lub byłego partnera – karą pozbawienia wolności od sześciu miesięcy do trzech lat. Oceniając uporczywość, sądy biorą pod uwagę liczbę udowodnionych czynów i ich bliskość w czasie (art. 173.3), nawet jeśli nie były wcześniej przedmiotem osądzenia.
• Uszczerbek psychiczny (art. 153.1 CP): spowodowanie uszczerbku psychicznego kobiecie, która jest lub była partnerką sprawcy, podlega karze pozbawienia wolności od sześciu miesięcy do roku albo pracom na rzecz społeczności.
• Lekkie poniżające traktowanie (art. 173.4 CP), lekkie groźby (art. 171.4) lub lekki przymus (art. 172.2), gdy manipulacja przybiera postać obelg, gróźb lub uniemożliwiania ofierze robienia tego, czego chce.
• Uszkodzenie zdrowia psychicznego (art. 147 CP), jeśli manipulacja wywoła zaburzenie wymagające leczenia medycznego lub psychologicznego.

Więcej o tym, jak sądzone są tego rodzaju sprawy, można przeczytać w naszym artykule przemoc psychiczna: skutki prawne i jak ją udowodnić. Aby zrozumieć ślad, jaki pozostawia z biegiem czasu, warto sięgnąć po tekst o długofalowych skutkach psychicznych przemocy ze względu na płeć.

Na mocy ustawy organicznej 1/2025, która w ciągu 2025 roku etapami zreorganizowała sądy, sprawy te prowadzą Wydziały ds. Przemocy wobec Kobiet Sądów Pierwszej Instancji (Secciones de Violencia sobre la Mujer de los Tribunales de Instancia), dawniej Sądy ds. Przemocy wobec Kobiet (Juzgados de Violencia sobre la Mujer). W Alicante zawiadomienie trafi do Wydziału ds. Przemocy wobec Kobiet Sądu Pierwszej Instancji w Alicante (Sección de Violencia sobre la Mujer del Tribunal de Instancia de Alicante) lub do wydziału właściwego okręgu sądowego.

Jak dokumentować gaslighting

Trudność polega na tym, że gaslighting dzieje się w czterech ścianach i zostawia niewiele widocznych śladów. Dlatego kluczowe jest zapisywanie wydarzeń na bieżąco, bez polegania na pamięci, którą sprawca właśnie próbuje osłabić.

1. Prowadzenie dziennika z datami. Należy zapisywać, co się wydarzyło, co dokładnie zostało powiedziane, kto był obecny i jakie towarzyszyły temu odczucia. Najlepiej przechowywać go w miejscu, do którego sprawca nie ma dostępu: np. w e-mailach wysyłanych do siebie z nowego konta lub w notatce w chmurze chronionej hasłem.
2. Zachowywanie wiadomości, notatek głosowych i e-maili. Warto robić zrzuty ekranu, na których widać numer lub profil oraz datę, i przechowywać kopie poza telefonem. Nie należy ich edytować.
3. Nagrania rozmów, w których bierze się udział, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego (Tribunal Constitucional) nie naruszają tajemnicy komunikowania się i mogą zostać przedstawione jako dowód. Nie wolno ich natomiast rozpowszechniać.
4. Rozmowa z zaufanymi osobami. Każdy, kto zauważył zmianę w zachowaniu ofiary lub był świadkiem jakichś scen, może złożyć zeznania. Wyjaśniamy to w artykule o roli świadków w sprawach o przemoc ze względu na płeć.
5. Wizyta u lekarza lub psychologa. Dokumentacja medyczna potwierdzająca lęk, bezsenność czy objawy depresyjne oraz ich przebieg stanowi dowód uszczerbku psychicznego.
6. Specjalistyczne wsparcie. We Wspólnocie Walenckiej ośrodki Centros Mujer 24 Horas zapewniają bezpłatną pomoc psychologiczną, socjalną i prawną – możemy Państwu tam towarzyszyć.

W toku postępowania sąd może zlecić opinię Zespołowi Kompleksowej Oceny Sądowo-Lekarskiej (Unidad de Valoración Forense Integral), a adwokat może przedłożyć niezależną prywatną opinię psychologiczną. Obie pomagają wyjaśnić sądowi, dlaczego ofiara gaslightingu może mieć wątpliwości, mylić się w szczegółach lub zwlekać ze zgłoszeniem.

Co zrobić, jeśli podejrzewają Państwo, że to Państwa dotyczy

• Bardziej ufać własnym zapiskom niż wersjom przedstawianym przez sprawcę. Jeśli coś zostało zapisane na bieżąco, to się wydarzyło.
• Odnowić kontakt z osobami wspierającymi: izolacja jest częścią mechanizmu.
• Nie konfrontować sprawcy z zebranymi dowodami: mógłby je usunąć lub zwiększyć kontrolę.
• Przed złożeniem zawiadomienia skonsultować się z adwokatem, aby dowody były odpowiednio przygotowane i aby ocenić, czy wnioskować o zakaz zbliżania się lub nakaz ochrony (orden de alejamiento / orden de protección).
• Jeśli manipulacja trwa po rozstaniu za pośrednictwem mediów społecznościowych lub wiadomości, może chodzić także o cyberprzemoc i nękanie w internecie.

Pierwsze kroki prawne w Alicante w przypadku gaslightingu

Gaslighting trudno udowodnić właśnie dlatego, że ma podważyć zaufanie do własnej pamięci. Dlatego pierwszym krokiem prawnym jest utrwalenie relacji, zanim się zatrze: dziennik z datami, wiadomości, w których sprawca zaprzecza faktom lub umniejsza ofierze, oraz opinia specjalisty, który ją wspiera.

Jeśli nie wiedzą Państwo jeszcze, co zrobić, można poprosić nas o poradę na WhatsApp: 607 449 491 (24 h na dobę). Ofiary mają prawo do usług wsparcia nawet bez złożenia zawiadomienia. W przypadku decyzji o zawiadomieniu Biuro Przyjmowania Zawiadomień i Pomocy Ofiarom Przemocy ze względu na Płeć (Oficina de Denuncias y Asistencia a las Víctimas de Violencia de Género; avenida de Aguilera, 53) przyjmuje zgłoszenie i zapewnia na miejscu wsparcie psychologiczne – towarzyszymy tam Państwu. W pozostałych okręgach sądowych prowincji sprawa trafi do wydziału właściwego dla miejsca zamieszkania ofiary.

W kancelarii analizujemy zgromadzony materiał, aby ocenić, czy stanowi on przestępstwo uporczywego znęcania się lub przymusu, i szczerze mówimy, czego brakuje, by to wykazać. Można do nas napisać bez zobowiązań przez stronę kontaktową, a tutaj wyjaśniamy, jak zgłosić przemoc ze względu na płeć w Alicante.

Najczęściej zadawane pytania

Czy można zgłosić sam gaslighting, jeśli nie było przemocy fizycznej?

Tak. Przemoc psychiczna jest przestępstwem, gdy powoduje uszczerbek psychiczny (art. 153.1 CP) lub gdy jest uporczywa (art. 173.2 CP), nawet jeśli nie doszło do napaści fizycznej. Liczy się możliwość jej udowodnienia: wiadomości, świadkowie, dokumentacja medyczna lub psychologiczna oraz spójna i szczegółowa relacja. Zawiadomienie warto przygotować z adwokatem, aby fakty zostały opisane precyzyjnie i aby wnioskować o właściwe czynności dochodzeniowe.

Jak odróżnić gaslighting od zwykłych częstych kłótni?

W kłótni każda ze stron broni swojego punktu widzenia, ale żadna nie zaprzecza systematycznie oczywistym faktom. W gaslightingu istnieje wzorzec: zaprzecza się temu, co się wydarzyło, ofiarę nazywa się szaloną lub przewrażliwioną, aż w końcu przestaje ona ufać własnej pamięci. Narastające poczucie dezorientacji i izolacji oraz przepraszanie za rzeczy, których się nie zrobiło, to sygnał ostrzegawczy, który wymaga profesjonalnej pomocy.

Czy nagrania partnera mogą posłużyć jako dowód?

Nagranie rozmowy, w której się uczestniczy, nie narusza tajemnicy komunikowania się według orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, więc może zostać złożone w postępowaniu. Należy zachować oryginalny plik, bez cięć i edycji, i nie udostępniać go. Nagrywanie cudzych rozmów, w których się nie uczestniczy, lub wchodzenie bez zgody do telefonu partnera może być niezgodne z prawem i zaszkodzić sprawie.

Jaka kara grozi za przemoc psychiczną w związku?

Zależy to od okoliczności. Jednorazowe spowodowanie uszczerbku psychicznego kobiecie, która jest lub była partnerką sprawcy, zagrożone jest karą pozbawienia wolności od sześciu miesięcy do roku albo pracami na rzecz społeczności (art. 153.1 CP). Jeśli przemoc psychiczna jest uporczywa, kara wynosi od sześciu miesięcy do trzech lat pozbawienia wolności (art. 173.2 CP), niezależnie od kar za poszczególne czyny i zakazu zbliżania się.

Jeśli rozpoznają się Państwo w tym opisie, nie trzeba niczego decydować dziś, ale można bez zobowiązań uzyskać informacje. Celeste Pérez Bleda, adwokatka karnistka z 20-letnim doświadczeniem, pomoże uporządkować dowody i ocenić najbezpieczniejsze kroki w ramach usługi obrony kobiet będących ofiarami przemocy ze względu na płeć. W pilnych sprawach można napisać do nas na WhatsApp: 607 449 491, 24 h na dobę – odpowiemy natychmiast.