Przemoc psychiczna w Hiszpanii: skutki prawne i jak ją udowodnić

Przez lata mogli Państwo słyszeć, że „to nic takiego”, że Państwo przesadzają albo że bez bicia nie ma przestępstwa. To nieprawda. Przemoc psychiczna jest wprost uwzględniona w ustawie organicznej 1/2004 i w kodeksie karnym, a jej skutki mogą być równie poważne jak skutki napaści fizycznej, a nawet poważniejsze. Prawdą jest natomiast, że trudniej ją udowodnić. W tym artykule wyjaśniamy, jakie przestępstwa mogą zostać popełnione, jak się ich dowodzi oraz jakie realne przeszkody czekają w sądzie i jak je pokonać.

Co uznaje się za przemoc psychiczną

Art. 1.3 ustawy organicznej 1/2004 stanowi, że przemoc ze względu na płeć obejmuje „wszelkie akty przemocy fizycznej i psychicznej”, w tym groźby i zmuszanie. W praktyce przybiera ona zwykle postać:

• Ciągłych wyzwisk, upokorzeń i okazywania pogardy, prywatnie lub publicznie.
• Kontroli nad pieniędzmi, telefonem, znajomościami czy sposobem ubierania się.
• Gróźb wobec ofiary, jej dzieci, rodziny lub zwierząt domowych.
• Izolowania od rodziny i znajomych.
• Manipulacji i gaslightingu: wzbudzania wątpliwości co do własnej pamięci lub zdrowia psychicznego.
• Karzącego milczenia, szantażu emocjonalnego lub grożenia samobójstwem, aby uniemożliwić odejście.

Jakie przestępstwa mogą zostać popełnione

Przestępstwa z art. 153.1, 171.4, 172.2 i 173.2 pociągają za sobą utratę prawa do posiadania i noszenia broni, a w większości przypadków można również orzec zakaz zbliżania się i kontaktowania. Groźby, zmuszanie i znęcanie się są karane w górnej połowie ustawowego zagrożenia, jeśli popełniono je w obecności małoletnich, we wspólnym mieszkaniu lub w mieszkaniu ofiary albo z naruszeniem zakazu sądowego.

Uporczywe znęcanie się: kluczowe przestępstwo

Art. 173.2 karze każdego, kto uporczywie stosuje przemoc fizyczną lub psychiczną wobec partnera lub byłego partnera, niezależnie od kar za poszczególne czyny. Aby ustalić uporczywość, art. 173.3 bierze pod uwagę liczbę udowodnionych czynów i ich bliskość w czasie, nawet jeśli były skierowane przeciwko różnym ofiarom w rodzinie i nawet jeśli niektóre zostały już osądzone.

Sądy nie wymagają minimalnej liczby zdarzeń: rozstrzygające jest udowodnienie trwałego klimatu dominacji i strachu. Dlatego niezbędne jest odtworzenie całego związku, a nie tylko ostatniego incydentu.

Lżejsze znieważenie lub poniżające traktowanie (art. 173.4)

Gdy wyzwiska lub upokorzenia są jednorazowe i mniejszej wagi, mogą być karane jako przestępstwo lżejsze. W odróżnieniu od gróźb i zmuszania mniejszej wagi to przestępstwo jest ścigane wyłącznie na wniosek ofiary.

Jak dowodzi się przemocy psychicznej

Nie istnieje jeden rozstrzygający dowód. Kluczowe jest, aby kilka dowodów wskazywało w tym samym kierunku.

1. Zeznania ofiary

Zeznania ofiary mogą wystarczyć do skazania, jeśli sąd uzna je za wiarygodne. Sąd Najwyższy (Tribunal Supremo) bierze pod uwagę brak ukrytych motywów, prawdopodobieństwo relacji, jej spójność i konsekwencję w toku całego postępowania. Warto dobrze się przygotować: przybliżone daty, konkretne przykłady, dokładne słowa i to, jak na Państwa wpłynęły.

2. Dowody z dokumentów i dowody cyfrowe

• Wiadomości WhatsApp, e-maile, wiadomości głosowe i posty w mediach społecznościowych. Najlepiej oprócz zrzutów ekranu przedstawić samo urządzenie lub opinię z zakresu informatyki śledczej, która gwarantuje ich integralność.
• Datowany dziennik, prowadzony na bieżąco w czasie zdarzeń.
• Operacje bankowe, jeśli występuje kontrola finansowa.

3. Świadkowie

Krewni, przyjaciele, współpracownicy lub sąsiedzi, którzy byli świadkami wyzwisk, zauważyli zmianę Państwa charakteru albo którym na bieżąco opowiadali Państwo o tym, co się dzieje. Więcej na ten temat w artykule o roli świadków w sprawach o przemoc ze względu na płeć.

4. Dokumentacja medyczna i psychologiczna

Wizyty u lekarza rodzinnego z powodu lęku, bezsenności lub depresji oraz opinie psychologa lub wyspecjalizowanych służb. Choć nie dowodzą, kto wyrządził szkodę, potwierdzają, że ona istnieje i jak się rozwijała.

5. Sądowa opinia biegłego psychologa

To najważniejszy dowód. Drugi przepis dodatkowy ustawy organicznej 1/2004 zobowiązuje służby medycyny sądowej do utworzenia zespołów kompleksowej oceny sądowo-lekarskiej (unidades de valoración forense integral), w skład których wchodzą zwykle lekarze sądowi, psycholodzy i pracownicy socjalni. Mogą one ocenić:

• Czy występuje uszczerbek psychiczny i jak jest poważny.
• Czy jest on zgodny z opisywaną przemocą.
• Sytuację dzieci i poziom zagrożenia.

Można wnioskować do sądu o zlecenie takiej opinii, a jeśli uznają to Państwo za stosowne, przedstawić także własną opinię sporządzoną przez psychologa sądowego.

Realne trudności i jak je pokonać

Nieuczciwie byłoby twierdzić, że wszystko jest proste. Najczęstsze przeszkody to:

• „Moje słowo przeciwko jego słowu”. Pokonuje się to, gromadząc dowody potwierdzające: wiadomości, świadków ze słyszenia, dokumentację medyczną i opinię biegłego.
• Sprowadzenie sprawy do jednego zdarzenia. Jeśli zgłosi się tylko ostatnie wyzwisko, sprawa może zakończyć się jako przestępstwo lżejsze. Trzeba opowiedzieć całą historię, aby badano uporczywe znęcanie się.
• Skutki psychiczne podważające wiarygodność. Luki w pamięci, niespójności w datach czy chaotyczna relacja są częste u osób straumatyzowanych. Opinia biegłego może to wyjaśnić sądowi.
• Zwłoka ze zgłoszeniem lub powrót do sprawcy. Nie podważa to Państwa relacji, ale warto to wyjaśnić.
• Zwolnienie z obowiązku składania zeznań. Jeśli skorzystają Państwo z niego na rozprawie, oskarżenie może zostać bez głównego dowodu. Od wejścia w życie ustawy organicznej 8/2021 art. 416 LECrim wyłącza to zwolnienie m.in. wtedy, gdy są Państwo lub byli stroną postępowania jako oskarżyciel posiłkowy (acusación particular) albo gdy zgodzili się Państwo zeznawać po pouczeniu o prawie do odmowy.

Jeśli niepokoją Państwa długotrwałe następstwa, warto przeczytać o długotrwałych skutkach psychicznych przemocy ze względu na płeć.

Jeśli to Państwo zostali zgłoszeni

Zarzuty przemocy psychicznej również wymagają dowodów. Przysługuje Państwu domniemanie niewinności, prawo do poznania konkretnych zarzucanych czynów i do kwestionowania dowodów: przedstawienia własnych pełnych rozmów (a nie wybranych fragmentów), zgłoszenia świadków, wniosku o opinię biegłego analizującą metodologię opinii przedstawionej przez oskarżenie oraz podważania ogólnikowych zarzutów pozbawionych konkretnych faktów. Profesjonalna obrona od pierwszych wyjaśnień pozwala uniknąć błędów, które trudno później naprawić.

Jak przebiega zgłoszenie przemocy psychicznej w Alicante

W Alicante zawiadomienie można złożyć w Biurze Przyjmowania Zawiadomień i Pomocy Ofiarom Przemocy ze względu na Płeć (Oficina de Denuncias y Asistencia a las Víctimas de Violencia de Género; avenida de Aguilera, 53), a sprawę prowadzi Wydział ds. przemocy wobec kobiet Sądu Pierwszej Instancji w Alicante (Sección de Violencia sobre la Mujer del Tribunal de Instancia de Alicante), mieszczący się w tym samym budynku. Przebieg sprawy w dużej mierze zależy od tego, co się zgłasza:

• Pojedynczy incydent gróźb, zmuszania lub poniżającego traktowania mniejszej wagi rozstrzyga się zwykle w trybie przyspieszonym, w ciągu kilku dni.
• Uporczywe znęcanie się psychiczne (art. 173.2 CP) wymaga dłuższego postępowania przygotowawczego. Powtarzalność przemocy trzeba udowodnić świadkami, wiadomościami i dokumentacją, a sądowa ocena ofiary przez biegłych jest częsta.

Dlatego ważne jest, by dobrze przemyśleć, co i jak się zgłasza. Jeśli opisze się tylko ostatni incydent, sprawa może zakończyć się w szybkim procesie bez zbadania lat przemocy. Jeśli opisze się wszystko, najlepiej przyjść z dobrze uporządkowanymi dowodami.

W kancelarii przed złożeniem zawiadomienia wspólnie z Państwem oceniamy, która droga jest odpowiednia w Państwa sprawie, a jeśli istnieje zagrożenie, wnioskujemy o zakaz zbliżania się. Jeśli zostali Państwo zgłoszeni, analizujemy, jak mocne są dowody oskarżenia. Wyjaśniamy, jak wygląda szybki proces w sprawach o przemoc ze względu na płeć w Alicante oraz jak złożyć zawiadomienie w Alicante.

Najczęściej zadawane pytania

Czy można zostać skazanym za przemoc psychiczną bez obrażeń fizycznych?

Tak. Kodeks karny karze uporczywą przemoc psychiczną (art. 173.2), wyrządzenie uszczerbku psychicznego (art. 153.1), groźby, zmuszanie oraz lżejsze znieważenie lub poniżające traktowanie między partnerami. Obrażenia fizyczne nie są konieczne, choć fakty muszą zostać udowodnione, a w przypadku niektórych przestępstw także wyrządzony uszczerbek psychiczny.

Ile zdarzeń potrzeba, aby mówić o uporczywym znęcaniu się?

Prawo nie określa liczby. Art. 173.3 kodeksu karnego bierze pod uwagę liczbę udowodnionych czynów i ich bliskość w czasie, a orzecznictwo ocenia, czy istnieje klimat dominacji i strachu. Rozproszone, pojedyncze zdarzenia mogą nie wystarczyć; trwały wzorzec upokarzania i kontroli wystarcza.

Czym jest zespół kompleksowej oceny sądowo-lekarskiej?

To zespół działający w ramach służb medycyny sądowej, złożony zwykle z lekarza sądowego, psychologa i pracownika socjalnego, przewidziany w ustawie organicznej 1/2004 dla spraw o przemoc ze względu na płeć. Ocenia ofiarę, dzieci oraz, w stosownych przypadkach, osobę podejrzaną i wydaje opinię o uszczerbku psychicznym, jego związku z faktami oraz o zagrożeniu.

Czy wiadomości z WhatsAppa mogą być dowodem?

Tak, ale jeśli druga strona zakwestionuje ich autentyczność, zrzuty ekranu mogą nie wystarczyć. Warto zachować telefon, nie usuwać rozmów, a w razie potrzeby przedstawić opinię z zakresu informatyki śledczej lub zlecić ich poświadczenie sekretarzowi sądowemu (Letrado de la Administración de Justicia). Pełne wiadomości wraz z kontekstem mają większą wagę niż wyrwane fragmenty.

Udowodnienie przemocy psychicznej wymaga strategii od samego początku. Jeśli przechodzą Państwo przez taką sytuację lub mierzą się z zarzutami, zapraszamy na nasze strony poświęcone reprezentacji kobiet będących ofiarami, obronie zgłoszonych mężczyzn i szybkim procesom w sprawach o przemoc ze względu na płeć. Można też napisać do nas na WhatsAppie pod numer 607 449 491, dostępny 24 godziny na dobę.