Prawna zmiana płci a ustawa o przemocy ze względu na płeć w Hiszpanii: art. 46.3

Od wejścia w życie ustawy 4/2023 z 28 lutego każdy obywatel Hiszpanii powyżej 16 roku życia może sprostować płeć wpisaną w rejestrze stanu cywilnego (Registro Civil) bez zaświadczeń lekarskich. W sądach powraca w związku z tym pytanie: co dzieje się z ustawą o przemocy ze względu na płeć, jeśli mężczyzna, przeciwko któremu złożono zawiadomienie, który jest podejrzany lub skazany, zostaje wpisany do rejestru jako kobieta? Odpowiedź zależy przede wszystkim od jednego czynnika: kiedy doszło do czynów w stosunku do daty wpisu. Wyjaśniamy to na podstawie treści przepisów, znanych orzeczeń i dwóch perspektyw, o które toczy się spór.

Co dokładnie mówi ustawa

Artykuł 46 ustawy 4/2023 reguluje skutki sprostowania wpisu w rejestrze. Kluczowe są ustępy 1 i 3:

• Art. 46.1: orzeczenie uwzględniające sprostowanie „ma skutek konstytutywny od chwili wpisu do rejestru stanu cywilnego”. Innymi słowy, wywołuje skutki od tej chwili, a nie wstecz.
• Art. 46.3: „Sprostowanie wpisu w rejestrze dotyczącego płci oraz, w stosownych przypadkach, zmiana imienia nie zmieniają reżimu prawnego, który przed wpisem zmiany miał zastosowanie do danej osoby na potrzeby ustawy organicznej 1/2004 z 28 grudnia o środkach kompleksowej ochrony przed przemocą ze względu na płeć”.

Ponadto artykuł 46.4 ogranicza środki akcji afirmatywnej na rzecz kobiet do sytuacji powstałych po zmianie, a artykuł 47 pozwala cofnąć sprostowanie po upływie sześciu miesięcy od wpisu.

Warto pamiętać, że ustawa organiczna 1/2004 dotyczy przemocy stosowanej przez mężczyzn wobec kobiet, które są lub były ich partnerkami, a hiszpański kodeks karny (Código Penal) szczególnie penalizuje niektóre zachowania, gdy ofiarą jest „żona lub kobieta” związana ze sprawcą (art. 153.1, 171.4 i 172.2). Dlatego płeć wpisana w rejestrze, zarówno sprawcy, jak i ofiary, ma konsekwencje karne i procesowe.

Możliwe scenariusze

1. Czyny sprzed zmiany w rejestrze

To najbardziej jednoznaczny scenariusz. Izba Karna Sądu Najwyższego w wyroku 517/2026 z 22 lipca rozpoznała skargę kasacyjną mężczyzny skazanego za przestępstwo z artykułu 153.1 CP wobec byłej partnerki, popełnione w kwietniu 2022. Po wyroku pierwszej instancji, w toku postępowania odwoławczego, skazany uzyskał sprostowanie wpisu (czerwiec 2023) i twierdził, że nie może już zostać skazany za przemoc ze względu na płeć. Sąd Najwyższy odrzucił ten argument: zmiana płci nie działa wstecz wobec czynów popełnionych, gdy sprawca był prawnie mężczyzną, i nie może służyć do zneutralizowania wyroku, jeśli stanowi obejście prawa.

2. Toczące się postępowania

Jeśli zmiana następuje w toku postępowania przygotowawczego lub przed rozprawą, ale czyny są wcześniejsze, artykuł 46.3 wskazuje, że nadal stosuje się reżim ustawy organicznej 1/2004. W praktyce pojawiły się spory o właściwość: według doniesień medialnych w lipcu 2026 sąd prowincjonalny (Audiencia Provincial) w Saragossie uchylił postanowienie sądu wyspecjalizowanego o przekazaniu sprawy sądowi powszechnemu po zmianie wpisu osoby podejrzanej i nakazał zbadać, czy ta zmiana mogła stanowić obejście prawa. Jeśli są Państwo osobą podejrzaną, a zarzucane czyny nie są prawdziwe, warto przeczytać także, jak udowodnić niewinność w razie fałszywego zawiadomienia.

3. Czyny po zmianie w rejestrze

Tu dyskusja pozostaje otwarta. Jeśli w chwili czynu osoba podejrzana jest już wpisana w rejestrze stanu cywilnego jako kobieta, dosłowne stosowanie ustawy oznacza, że formalnie nie jest to przemoc ze względu na płeć. Tak ocenił to według doniesień sąd prowincjonalny w Sewilli w kwietniu 2025 w sprawie napaści po sprostowaniu, którą przekazano zwykłemu sądowi śledczemu.

Nie oznacza to bezkarności. Czyny nadal stanowią przestępstwo jako przemoc domowa (art. 173.2 CP), choć zmieniają się niektóre kary i sąd prowadzący postępowanie:

• Naruszenie nietykalności cielesnej lub krzywda psychiczna przechodzi z artykułu 153.1 (od 6 miesięcy do 1 roku pozbawienia wolności) do artykułu 153.2 (od 3 miesięcy do 1 roku pozbawienia wolności).
• Lżejsze groźby i przymus bez użycia broni stają się wykroczeniami o charakterze przestępstw drobnych (art. 171.7 i 172.3), zagrożonymi niższymi karami.
• Uporczywe znęcanie się (art. 173.2) i nękanie (art. 172 ter.2) karane są tak samo, ponieważ chronią wszystkie osoby z kręgu rodzinnego.

Oskarżenie może też argumentować, że zmiany w rejestrze dokonano właśnie po to, by uniknąć stosowania ustawy, co kodeks cywilny (Código Civil) nazywa obejściem prawa (fraude de ley, art. 6.4): czynności dokonane pod osłoną jednego przepisu w celu osiągnięcia zakazanego skutku nie wyłączają stosowania przepisu, który próbowano obejść. Obejście prawa trzeba jednak udowodnić w każdej sprawie; nie domniemywa się go.

Perspektywa ofiary

Jeśli są Państwo ofiarą, a sprawca zmienił płeć w rejestrze, warto wiedzieć, że:

• W odniesieniu do czynów sprzed zmiany zachowują Państwo ochronę ustawy organicznej 1/2004, w tym już wydane nakazy ochrony. Ich naruszenie nadal jest przestępstwem niestosowania się do orzeczenia sądu (quebrantamiento, art. 468.2 CP).
• Jeśli sprawa zostanie przekazana sądowi powszechnemu, Państwa adwokat może zaskarżyć postanowienie o przekazaniu, powołując się na artykuł 46.3 i, w stosownych przypadkach, na obejście prawa.
• W przypadku późniejszych czynów nadal można uzyskać nakaz ochrony (orden de protección) z artykułu 544 ter LECrim, ponieważ chroni on wszystkie ofiary przemocy domowej w rozumieniu artykułu 173.2 CP.
• Warto zebrać dowody chronologii: datę czynów, zawiadomienia i wpisu w rejestrze.

Perspektywa osoby podejrzanej

Jeśli są Państwo osobą transpłciową podejrzaną lub oskarżoną:

• Sprostowanie wpisu w rejestrze to prawo przyznane ustawą 4/2023, które nie wymaga zaświadczeń lekarskich ani leczenia (art. 44.3). Skorzystanie z niego samo w sobie nie jest przesłanką obejścia prawa.
• W odniesieniu do czynów sprzed zmiany należy się liczyć ze stosowaniem reżimu ustawy organicznej 1/2004: odmienną argumentację Sąd Najwyższy już odrzucił.
• W przypadku późniejszych czynów obrona może domagać się stosowania ogólnego reżimu przemocy domowej na podstawie artykułu 46.1 i sprzeciwić się zarzutowi obejścia prawa, który nie jest poparty konkretnymi dowodami.
• Mają Państwo prawo do traktowania zgodnie z tożsamością wpisaną w rejestrze w toku całego postępowania, z takimi samymi gwarancjami procesowymi jak każda inna osoba podejrzana.

W każdym razie domniemanie niewinności co do samych czynów jest od tej kwestii niezależne: zmiana w rejestrze wpływa jedynie na kwalifikację prawną i właściwość sądu, a nie na to, czy czyny zostały udowodnione. Zapraszamy do lektury naszego przewodnika o różnicach między przemocą ze względu na płeć a przemocą domową.

Inne sytuacje

Artykuł 46.3 odnosi się do reżimu mającego zastosowanie „do danej osoby”, bez rozróżnienia między sprawcą a ofiarą. W związku z tym kobieta będąca ofiarą przemocy ze względu na płeć, która później sprostuje płeć w rejestrze, zachowuje w odniesieniu do wcześniejszych czynów przysługującą jej ochronę. Ponadto zgodnie z artykułem 46.4 osoba, która zmienia płeć z żeńskiej na męską, zachowuje nabyte prawa majątkowe wynikające ze środków akcji afirmatywnej. W odniesieniu do czynów po zmianie nie znamy jak dotąd orzeczeń Sądu Najwyższego.

Pierwsze kroki prawne w Alicante, jeśli dotyczy Państwa zmiana płci w rejestrze

W takich sprawach data przesądza niemal o wszystkim, dlatego pierwszym krokiem jest jej udokumentowanie: należy wystąpić do rejestru stanu cywilnego (Registro Civil) o zaświadczenie wskazujące, kiedy wpisano sprostowanie płci. Na podstawie tego dokumentu możemy ustalić, jakie przepisy mają zastosowanie do zdarzeń.

Jeśli są Państwo ofiarą, można złożyć zawiadomienie w Biurze Przyjmowania Zawiadomień i Pomocy Ofiarom Przemocy ze względu na Płeć (Oficina de Denuncias y Asistencia a las Víctimas de Violencia de Género; avenida de Aguilera, 53) lub na dowolnym posterunku policji. Jeśli sprawa nie zostanie zakwalifikowana jako przemoc ze względu na płeć, nie pozostają Państwo bez ochrony: prowadzi ją jako sprawę o przemoc domową właściwy Wydział Śledczy (Sección de Instrucción), a nakaz ochrony z artykułu 544 ter hiszpańskiego kodeksu postępowania karnego (LECrim) obejmuje także takie ofiary.

Jeśli są Państwo osobą podejrzaną, od pierwszego posiedzenia sprawdzamy, który wydział jest właściwy i czy kwalifikacja prawna jest prawidłowa, ponieważ błąd co do właściwości wpływa na wszystko, co następuje później. Stawiamy się na komisariacie w ramach naszej pomocy prawnej dla osób zatrzymanych w sprawach o przemoc ze względu na płeć; wyjaśniamy też, co robić, jeśli złożono przeciwko Państwu zawiadomienie o przemoc ze względu na płeć, oraz jak złożyć zawiadomienie w Alicante.

Najczęściej zadawane pytania

Czy sprawca może uniknąć skazania, zmieniając płeć?

Nie w przypadku czynów sprzed zmiany. Artykuł 46.3 ustawy 4/2023 utrzymuje reżim ustawy organicznej 1/2004, który obowiązywał przed wpisem, a Sąd Najwyższy w wyroku 517/2026 z 22 lipca potwierdził, że sprostowanie wpisu nie działa wstecz wobec takich wyroków.

Co się dzieje, jeśli czyny mają miejsce po zmianie w rejestrze?

Formalnie, jeśli osoba jest już wpisana jako kobieta, czyny traktowano jako przemoc domową, a nie przemoc ze względu na płeć, co zmienia właściwy sąd i niektóre kary. Jeśli zostanie wykazane, że zmiany dokonano w celu uniknięcia stosowania ustawy, można stwierdzić obejście prawa (art. 6.4 kodeksu cywilnego) i zastosować reżim, którego próbowano uniknąć.

Czy zakaz zbliżania się obowiązuje nadal po zmianie płci?

Tak. Środki orzeczone w związku z wcześniejszymi czynami pozostają w mocy, a ich naruszenie stanowi przestępstwo niestosowania się do orzeczenia sądu z artykułu 468.2 hiszpańskiego kodeksu karnego. Ponadto nakaz ochrony z artykułu 544 ter LECrim chroni każdą ofiarę przemocy domowej, więc można o niego wnioskować także w przypadku późniejszych czynów.

Czy sama zmiana płci w rejestrze jest przesłanką obejścia prawa?

Nie. To prawo przyznane ustawą 4/2023, a zdecydowana większość sprostowań nie ma nic wspólnego z postępowaniem karnym. Obejście prawa trzeba udowodnić w każdej sprawie konkretnymi dowodami, takimi jak bliskość czasowa wobec zawiadomienia lub wypowiedzi ujawniające zamiar uniknięcia stosowania ustawy organicznej 1/2004.

To dziedzina, która wciąż się rozwija i w której daty oraz dokumentacja przesądzają niemal o wszystkim. Jeśli są Państwo ofiarą lub osobą podejrzaną w postępowaniu, na które wpływa zmiana płci w rejestrze, możemy przeanalizować Państwa sprawę. Zapraszamy na nasze strony o obronie w sprawach o przemoc domową, reprezentowaniu kobiet będących ofiarami lub naruszeniu zakazu zbliżania się; można też napisać do nas na WhatsApp pod numer 607 449 491, dostępny 24 godziny na dobę.