Przemoc symboliczna: jak media i kultura utrwalają nierówność

Niektóre formy przemocy zostawiają widoczne ślady, inne działają po cichu: w żarcie, z którego wszyscy się śmieją, w reklamie sprowadzającej kobietę do ciała albo w pytaniu, dlaczego „nie odeszła wcześniej”. Tę ostatnią formę nazywa się przemocą symboliczną i choć nie można jej zgłosić w sądzie, kształtuje ona to, jak postrzegamy przemoc ze względu na płeć, jak reagują ofiary, a czasem także to, jak ocenia się ich zeznania. Wyjaśniamy, czym jest, skąd pochodzi to pojęcie i dlaczego ma znaczenie w praktyce.

Czym jest przemoc symboliczna

Pojęcie to wypracował francuski socjolog Pierre Bourdieu. Posługiwał się nim już w pracach o systemie edukacji w latach 1970., a do relacji między płciami zastosował je w książce Męska dominacja (La domination masculine, 1998). Dla Bourdieu przemoc symboliczna to łagodna i niewidzialna forma dominacji, wywierana poprzez komunikację, język i kategorie, w których myślimy o świecie, tak że zarówno dominujący, jak i zdominowany zaczynają postrzegać tę hierarchię jako coś naturalnego.

Jej najbardziej charakterystyczna cecha jest właśnie taka: nie jest postrzegana jako przemoc. Przybiera postać tradycji, humoru, zdrowego rozsądku albo „naturalnego porządku rzeczy”. Dlatego jest tak skuteczna i tak trudno z nią walczyć.

Czym różni się od innych form przemocy

• Przemoc fizyczną, psychiczną, seksualną lub ekonomiczną stosuje konkretna osoba wobec innej i może ona stanowić przestępstwo.
• Przemoc symboliczna jest rozproszona i zbiorowa: tkwi w dyskursie, obrazach i normach społecznych. Nie ma możliwego do wskazania sprawcy i sama w sobie nie podlega odpowiedzialności karnej.

Mimo to obie są ze sobą powiązane. Stereotypy, które normalizują zazdrość, kontrolę czy przekonanie, że kobieta musi poświęcać się dla rodziny, są pożywką dla zachowań, które już są przestępstwem.

Codzienne przykłady

W reklamie

• Reklamy wykorzystujące ciało kobiety jako wabik bez żadnego związku z produktem.
• Kampanie zabawek lub środków czystości, które przypisują sztywne role w zależności od płci.

W mediach

• Nagłówki przedstawiające zabójstwo ze względu na płeć jako „zbrodnię w afekcie” lub „rodzinną tragedię”.
• Materiały eksponujące ubiór ofiary, jej życie uczuciowe lub spożycie alkoholu, co przerzuca odpowiedzialność ze sprawcy.
• Epatujące makabrą lub sensacyjne wykorzystywanie zdjęć.

W kulturze i rozrywce

• Piosenki, seriale lub filmy, które przedstawiają zazdrość i kontrolę jako dowód miłości.
• Humor ośmieszający zgłoszenia lub banalizujący przemoc seksualną.
• Treści w mediach społecznościowych szerzące tezę, że większość zawiadomień jest fałszywa, bez żadnych danych na jej poparcie.

W języku codziennym

• Wyrażenia typu „musiała coś zrobić” albo „to sprawa między nimi”.
• Obwinianie ofiary: „dlaczego nie odeszła?”, „dlaczego tak długo zwlekała ze zgłoszeniem?”.

Co mówi prawo

Ustawa organiczna 1/2004 (Ley Orgánica 1/2004) poświęca część swojego Tytułu I uwrażliwianiu społeczeństwa i profilaktyce w reklamie oraz w mediach:

• Artykuł 10: uznaje za niedozwoloną każdą reklamę, która wykorzystuje wizerunek kobiet w sposób poniżający lub dyskryminujący, zgodnie z ogólną ustawą o reklamie.
• Artykuł 12: uprawnia Delegaturę Rządu ds. Przemocy ze względu na Płeć (Delegación del Gobierno contra la Violencia de Género), regionalne organy ds. równości, prokuraturę oraz stowarzyszenia działające na rzecz praw kobiet do wystąpienia do sądu o zaprzestanie takiej reklamy.
• Artykuły 13 i 14: zobowiązują władze publiczne do czuwania nad tym, by media nie sprzyjały nierówności, do wspierania samoregulacji oraz do wymagania, by informacje o przemocy wobec kobiet szanowały godność ofiar i ich dzieci, ze szczególną ostrożnością przy wykorzystywaniu zdjęć.

Ochronę tę uzupełniają inne przepisy:

• Ustawa 34/1988, ogólna ustawa o reklamie (Ley General de Publicidad) (art. 3.a), uznaje za niedozwolone reklamy przedstawiające kobiety w sposób poniżający, wykorzystujące ich ciało jako zwykły przedmiot lub łączące ich wizerunek ze stereotypowymi zachowaniami, które przyczyniają się do powstawania form przemocy objętych LO 1/2004 i LO 10/2022.
• Ustawa 13/2022, ogólna ustawa o komunikacji audiowizualnej (Ley General de Comunicación Audiovisual) (art. 6), wymaga, by przekazy audiowizualne prezentowały egalitarny obraz i nie sprzyjały sytuacjom podżegającym do przemocy seksualnej lub ze względu na płeć.
• Konwencja stambulska Rady Europy, ratyfikowana przez Hiszpanię, zobowiązuje państwa do wykorzeniania uprzedzeń i praktyk opartych na stereotypowych rolach (art. 12) oraz zachęca media i sektor technologiczny do przyjmowania standardów samoregulacji (art. 17).

Dlaczego ma to znaczenie dla profilaktyki

Przemoc ze względu na płeć rzadko zaczyna się od uderzenia. Zwykle zaczyna się od zachowań kontrolujących, które ofiara i jej otoczenie odbierają jako normalne, bo tak przedstawiła je kultura: sprawdzanie telefonu „z miłości”, decydowanie, z kim może wychodzić, zazdrość odbierana jako komplement. Rozpoznanie tych komunikatów pomaga dostrzec pierwsze sygnały ostrzegawcze przemocy ze względu na płeć, zanim sytuacja eskaluje.

Dlatego LO 1/2004 zaczyna od edukacji (art. 4) oraz od reklamy i mediów: jeśli zmieniają się wzorce, spada społeczne przyzwolenie na przemoc, a ofiarom łatwiej jest prosić o pomoc.

Dlaczego ma to znaczenie w procesie: stereotypy

Stereotypy nie zostają na ulicy – mogą przedostać się na salę sądową. Niektóre z uprzedzeń uznanych za problematyczne przy ocenie dowodów to:

• Oczekiwanie, że „prawdziwa ofiara” zgłosi sprawę natychmiast, podczas gdy zwłoka jest częsta z powodu strachu, zależności finansowej lub więzi emocjonalnej.
• Nieufność wobec kobiety, która wycofuje zawiadomienie lub godzi się ze sprawcą, bez uwzględnienia cyklu przemocy.
• Ocenianie wiarygodności na podstawie reakcji emocjonalnej ofiary podczas składania zeznań (płacze lub nie płacze).
• Systematyczne podejrzewanie, że każde zawiadomienie złożone w trakcie rozstania jest taktyczne.

Konwencja stambulska i orzecznictwo hiszpańskiego Sądu Najwyższego dotyczące orzekania z uwzględnieniem perspektywy płci wskazują ten sam kierunek: każdą sprawę należy oceniać na podstawie dowodów, bez uprzedzeń w którąkolwiek stronę. Chroni to ofiary, których nie powinno się podważać za to, że nie pasują do idealnego wzorca, a także oskarżonych, którym przysługuje domniemanie niewinności i prawo do rozstrzygnięcia sprawy bez uogólnień.

W praktyce dobra obrona – zarówno ofiary, jak i oskarżonego – polega na wychwyceniu, kiedy argument opiera się na stereotypie, a nie na dowodach, i wskazaniu tego. Jeśli interesuje Państwa ten aspekt, zachęcamy do lektury naszego poradnika o tym, jak udowodnić, że jest się ofiarą, oraz poradnika o tym, jak bronić się przed fałszywym oskarżeniem.

Co można zrobić

• Wychwytywać i kwestionować w swoim otoczeniu komunikaty obwiniające ofiarę lub usprawiedliwiające kontrolę.
• Rozmawiać z dziećmi o tym, co widzą w mediach społecznościowych, serialach i piosenkach.
• W razie zetknięcia się z poniżającą reklamą zgłosić ją organom ds. równości, które są uprawnione do żądania jej wycofania.
• Jeśli są Państwo ofiarą, proszę pamiętać, że nie trzeba pasować do żadnego wzorca, by relacja była wiarygodna.

Pierwsze kroki prawne w Alicante, gdy przemoc przestaje być symboliczna

Przemoc symboliczna sama w sobie nie jest przestępstwem, ale często toruje drogę zachowaniom, które nim są: zniewagom, kontroli, upokarzaniu w mediach społecznościowych czy groźbom. Jeśli dzieje się to w Państwa związku, w Alicante mają Państwo do dyspozycji następujące zasoby:

• Bezpłatną, wyspecjalizowaną pomoc prawną dla ofiar przemocy ze względu na płeć (art. 20 LO 1/2004), również przed złożeniem zawiadomienia.
• Biuro Pomocy Ofiarom Przestępstw w Alicante (Oficina de Asistencia a las Víctimas del Delito, OAVD), na 1. piętrze tego samego budynku, które udziela wskazówek i informacji nawet wtedy, gdy nie złożono zawiadomienia.
• Biuro Zawiadomień i Pomocy Ofiarom Przemocy ze względu na Płeć (Oficina de Denuncias y Asistencia a las Víctimas de Violencia de Género; avenida de Aguilera, 53), jeśli zdecydują się Państwo złożyć zawiadomienie.

Stereotypy mają też znaczenie w samym postępowaniu, w obie strony. Dlatego w kancelarii dbamy o to, by ocena dowodów opierała się na faktach, a nie na uprzedzeniach – niezależnie od tego, czy bronimy ofiary, czy mężczyzny, wobec którego złożono zawiadomienie. Jeśli potrzebują Państwo ochrony, wnioskujemy o odpowiedni zakaz zbliżania się. Wyjaśniamy też, jak złożyć zawiadomienie w Alicante i co zrobić, jeśli złożono przeciwko Państwu zawiadomienie w sprawie przemocy ze względu na płeć.

Najczęściej zadawane pytania

Kto stworzył pojęcie przemocy symbolicznej?

Francuski socjolog Pierre Bourdieu. Rozwinął je w badaniach nad edukacją w latach 1970. i zastosował do relacji między kobietami a mężczyznami w książce Męska dominacja (1998). Opisuje ono formę dominacji wywieraną poprzez język i przedstawienia, którą nawet osoby jej doświadczające postrzegają jako naturalną.

Czy przemoc symboliczna jest w Hiszpanii przestępstwem?

Nie jako taka. To rozproszona forma przemocy bez konkretnego sprawcy. Niektóre jej przejawy mają jednak skutki prawne: poniżająca reklama jest niedozwolona i można ją wycofać, a komunikaty skierowane do konkretnej kobiety mogą stanowić przestępstwa uporczywego nękania, znieważenia, poniżającego traktowania lub rozpowszechniania intymnych zdjęć.

Jaki ma związek z przemocą ze względu na płeć?

Przemoc symboliczna normalizuje nierówność i zachowania kontrolujące, co ułatwia tolerowanie lub bagatelizowanie innych form przemocy. Dlatego ustawa organiczna 1/2004 obok środków karnych i ochronnych przewiduje działania uwrażliwiające w edukacji, reklamie i mediach.

Czy stereotypy mogą wpłynąć na proces?

Mogą, jeśli ocena dowodów opiera się na z góry przyjętych wyobrażeniach o tym, jak powinna zachowywać się ofiara lub oskarżony. Orzecznictwo wymaga, by każdą sprawę oceniać na podstawie jej dowodów. Rzetelna obrona fachowa pomaga wychwycić i obalić argumenty oparte na stereotypach, niezależnie od tego, której strony dotyczą.

Jeśli doświadczyli Państwo przemocy albo zmagają się z zawiadomieniem i uważają, że są oceniani z uprzedzeniem, możemy pomóc. Zapraszamy na nasze strony o obronie kobiet będących ofiarami, obronie mężczyzn, wobec których złożono zawiadomienie oraz cyberprzemocy i nękaniu w sieci, albo do kontaktu przez WhatsApp pod numerem 607 449 491, dostępnym 24 godziny na dobę.